Κρητική διάλεκτος

Από τη Βικιπαίδεια, την ελεύθερη εγκυκλοπαίδεια
Πήδηση στην πλοήγηση Πήδηση στην αναζήτηση
Κρητική διάλεκτος
Κρητικά
Περιοχή Κρήτη
Ταξινόμηση Ινδοευρωπαϊκές
Σύστημα γραφής Ελληνικό αλφάβητο
Κώδικες γλώσσας
Linguasphere 56-AAA-ag[1]
Glottolog cret1244[2]
Ιστορία της ελληνικής γλώσσας
(δείτε επίσης: Ελληνικό αλφάβητο)
Πρωτοελληνική (περ. 3000 π.Χ.)
Μυκηναϊκή (περ. 1600–1200 π.Χ.)
Ομηρική (περ. 1200–800 π.Χ.)
Αρχαία ελληνική (περ. 800–300 π.Χ.)
Διάλεκτοι:
Αιολική, Αρκαδοκυπριακή,
ΑττικήΙωνική, Δωρική, Παμφυλιακή, Ομηρική
Μακεδονική

Ελληνιστική Κοινή (περ. από 330 π.Χ. ως 700)
Ιδιώματα: Ασιανισμός, Αττικισμός


Μεσαιωνική ελληνική (περ. 700–1700)
Νέα ελληνική γλώσσα (από το 1700)
Ιδιώματα: Δημοτική, Καθαρεύουσα, Αττικισμός
Διάλεκτοι:
Καππαδοκική, Κατωιταλική , Κρητική, Κυπριακή, Ποντιακή, Ρωμανιώτικη, Τσακωνική

Άλλες μορφές (από 19ο/20ό αιώνα)

Ελληνικός κώδικας Μπράιγ,
Ελληνική νοηματική γλώσσα,
Κώδικας Μορς
π  σ  ε

Η κρητική διάλεκτος είναι μία διάλεκτος της νέας ελληνικής που ομιλείται στην Κρήτη.

Κατά τον ύστερο μεσαίωνα η διάλεκτος του νησιού εξελίχθηκε σε λόγια γλώσσα, και εκφράστηκε μέσα από την ποίηση του Κορνάρου, του Χορτάτση, και άλλων, καθώς και από το κρητικό θέατρο και τα λαϊκά τετράστιχα -μαντινάδες- των οποίων η θεματολογία μπορεί να είναι από σκωπτική έως φιλοσοφική. Σήμερα η κρητική διάλεκτος δεν κινδυνεύει με εξαφάνιση, όπως συχνά συμβαίνει σε μειονοτικές διαλέκτους που δεν διδάσκονται, καθώς κυρίως στο νότο, αποτελεί την μόνη προφορική γλώσσα και συνεχίζει και να εξελίσσεται. Η κρητική διάλεκτος ομιλείται εκτός από την Κρήτη, στο χωριό Χαμιντιέ της Συρίας και στα παράλια της Μικράς Ασίας όπου εγκαταστάθηκαν μουσουλμάνοι Κρητικοί το 1923.

Χαρακτηριστικά σε σχέση με την νέα Ελληνική

  • Στην κρητική διάλεκτο οι αδύνατοι τύποι των προσωπικών αντωνυμιών μπορούν να μπαίνουν πριν και μετά το ρήμα σχεδόν σε οποιαδήποτε περίπτωση, σε αντίθεση με την νέα ελληνική και την καθαρεύουσα, παραδείγματα: κατέχω το, ξανοίγω σε, μανίζω ντως, γροικώ ντου, ετά το χτύπα, επαέ τα θέσε κτλ. Το χαρακτηριστικό αυτό ευνοεί τις ομοιοκαταληξίες καθώς επιτρέπει δυο εκδοχές στις καταλήξεις των στίχων διατηρώντας το ίδιο νόημα.

    «κι’ α τσ’ άκουσες και ξέυρης τση, πολλά παρακαλώ σε,
    γή θάνατο πρικότατο, γή άλλη βουλή μου δώσε.»

    — Γεώργιος Χορτάτσης, Ερωφίλη (Β 31,32)
  • Ο αόριστος των ρημάτων καταλήγει με τον δωριζμό –ξα αντί του -σα της νέας ελληνικής και της καθαρεύουσας, για παράδειγμα: εζύγωξα, εστέγνωξα, εστέργιωξα.

    «Mα εβούηθησε το Pιζικό, τ' ’στρη μ' ελυπηθήκαν,
    κ' εσκότωξα, κ' εζύγωξα, κι αλάβωτο μ' αφήκαν.»

    — Βιτσέντζος Κορνάρος , Ερωτόκριτος (Ε 890)
  • H κρητική διάλεκτος όντας φυσικά διαμορφωμένη, δεν επιτρέπει χασμωδίες, για παράδειγμα: τρώγω αντί του τρώω, κρυγιώνω αντί του κρυώνω, ρυγιάκι αντί του ρυάκι, τα χωργιά αντί του χωριά κτλ.  
  • Πολλοί τύποι της γενικής πτώσης της δωρικής εγκαταλείφθηκαν στην κρητική διάλεκτο κατά το μεσαίωνα, ενώ άλλοι τύποι της ελληνιστικής περιόδου αναβίωσαν στις μέρες μας μέσα από το ενιαίο εκπαιδευτικό σύστημα στην καθαρεύουσα και στα νέα ελληνικά. Για παράδειγμα στην κρητική διάλεκτο θα λέγαμε περιφραστικά ‘’η γεύση από το αίμα’’  και ποτέ  ‘’η γεύση του αίματος’’ Η χρήση τέτοιων τύπων σε συνδυασμό με την κρητική διάλεκτο έχει αντιαισθητικό αποτέλεσμα.
  • Σε αντίθεση με την νέα ελληνική, στα κρητικά παίρνουν τελικό ''νι'' άρθρα αντωνυμίες και επιρρήματα μόνο όταν η λέξη που ακολουθεί αρχίζει από φωνήεν, ανεξάρτητα από το γένος και το είδους της. Για παράδειγμα Πληθυντικός: των ανθρώπω, όλω τω χωργιώ. Όταν ακολουθεί αρσενικό: το δάσκαλο, τον αδερφό. Άκλιτα: δε θέλω, δεν αλλάζω, μη μιλείς, μη γροικάς, μην εργάς. Το επίρρημα-σύνδεσμος σαν: σα κουτέντα, σαν οψάργας,

Λέξεις της Κρητικής διαλέκτου

Μεγάλο μέρος του λεξιλογίου της κρητικής διαλέκτου είναι κοινό με την δημοτική - νέα ελληνική, παρακάτω είναι ορισμένες λέξεις που απαντώνται κυρίως στην κρητική διάλεκτο και δεν υπάρχουν στη δημοτική - νέα ελληνική. Περιλαμβάνονται σύνδεσμοι επιρρήματα και αντωνυμίες που αποτελούν την ''ραχοκοκαλιά'' κάθε γλώσσας, καθώς και κάποια ουσιαστικά όπως επαγγέλματα φυτά και ζώα.

  • Στην στήλη “προέλευση” ενδέχεται να μην αναφέρονται οι ενδιάμεσοι τύποι ορισμένων λέξεων.
Κρητικά ΜΤΛ Προέλευση Νεα Ελληνικά
θωρώ[3] ρημα αρχαία θεωρῶ βλέπω
ξανοίγω[4] ρήμα αρχαία ἐξανοίγω κοιτάω με προσοχή, ατενίζω
βλέπω[5] ρήμα αρχαία βλέπω προσέχω, έχω το νου μου
τίνος[6] αντων αρχαία τίνος ποιου (μονο γενική)
ετά επίρρ μεσαιωνική Κρητική εκεί, στο σημείο που βρίσκεσαι
εκειέ επίρρ μεσαιωνική Κρητική εκεί, σε σημείο διαφορετικό από το σημείο που βρίσκεσαι
γιάε ρήμα μεσαιωνική Κρητική κοιτά εδώ, προσεξε (μονο προστακτική)
ειδέ ρήμα αρχαία εἴδω κοίτα
γρικώ[7] ρήμα μεσαιωνική Κρητική ακούω
κατέχω[8] ρήμα αρχαία κατέχω ξέρω
πέμπω[9][10] ρήμα αρχαία πέμπω στέλνω
σαλεύω[11] ρήμα αρχαία σαλεύω κινούμαι
ποδίδω[12] ρήμα αρχαία ἀποδίδωμι καταντώ (παραδίδω)
σιμώνω[13] ρήμα αρχαία σιμός + ώνω πλησιάζω, κοντεύω
συβάζω[14] ρήμα αρχαία συμβιβάζω πείθω, φέρνω σε συμβιβασμό
απής σύνδε μεσαιωνική Κρητική αφού, μετά
κάτης ουσια Λατινική cattus γάτα
αμανίτης ουσια αρχαία ἀμανίτης μανιτάρι
αρισμαρί ουσια Λατινική rosmarinus δενδρολίβανο
χοχλιός ουσια αρχαία κοχλίας σαλιγκάρι
όρνιθα[15] ουσια αρχαία ὄρνις[16] κότα
αίγα ουσια αρχαία αἶγα[17] κατσίκα
αλισάχνη ουσια αρχαία αλός άχνην[18] πολύ αλμυρό, κρούστα αλατιού στους θύλακες των βράχων
απύρι ουσια αρχαία από-πυρ θειάφι
δράκα ουσια αρχαία δράττομαι χούφτα, πολύ μικρή ποσότητα
ίντα αντων μεσαιωνική Κρητική τί
γιάιντα σύνδε μεσαιωνική Κρητική γιατί
αμάχη ουσια μεσαιωνική Κρητική έχθρα
βεντέτα ουσια Λατινική vindicta εκδίκηση
είς[19] άρθρο αρχαία εἷς ένας
αθιβολώ[20] ρήμα μεσαιωνική Κρητική κουβεντιάζω
ανιστορούμαι[21] ρήμα αρχαία ἱστορῶ θυμούμαι, διηγούμαι
σκιάς[22] επίρρ μεσαιωνική Κρητική τουλάχιστον
πορίζω ρήμα αρχαία πορεία+ίζω βγαίνω έξω
ξά, έξα[23] ουσια αρχαία ἐξουσία δικαίωμα, ευθύνη
μήδε[24] σύνδε αρχαία μήδε[25] ούτε
μανίζω[26] ρήμα αρχαία μῆνις θυμώνω
βεντέμα ουσια Ενετική vendemma συγκομιδή
μαντινιάδα ουσια Ενετική mantinada έμμετρο τετράστιχο
εδά επίρρ μεσαιωνική Κρητική τώρα
ντελόγο επίρρ μεσαιωνική Κρητική αμέσως
ντρέτα επίρρ Λατινική directa ίσια, ευθεία, μεταφορικά τίμια
ταχιά επίρρ αρχαία ταχέα αύριο πρωί
οψάργας επίρρ μεσαιωνική Κρητική χθες βράδυ
πώδε επίρρ αρχαία ὧδε < ὡς + δέ προς τα εδώ, από αυτή τη μεριά
σιμά[27] επίρρ αρχαία σιμός κοντά
αλάργo επίρρ Λατινική largus μακριά
ποθές[28] επίρρ μεσαιωνική Κρητική πουθενά
θέτω[29] ρήμα αρχαία τίθημι ξαπλώνω
κλίνη[30] ουσια αρχαία κλίνη κρεβάτι
πέζα ουσια αρχαία πέζα[31] επίπεδο μέρος στην μέση γκρεμού
λέσκα[32] ουσια μεσαιωνική Κρητική χαράδρα
χάρακας, χαράκι ουσια αρχαία χάραξ βράχος
μαδάρα ουσια αρχαία μαδαρός βουνό χωρίς βλάστηση
μαδώ ρήμα αρχαία μαδαρός αποψιλώνω
εργώ ρήμα αρχαία εν-ῥιγῶ κρυώνω
δροσά αντων μεσαιωνική Κρητική τίποτα
αγλακώ ρήμα μεσαιωνική Κρητική τρέχω
κουτέντα ουσια μεσαιωνική Κρητική κολακείες
επαέ επίρρ μεσαιωνική Κρητική εδώ
μιλιούνια ουσια Λατινική milia χιλιάδες
κεντώ[33] ρήμα μεσαιωνική Κρητική παίρνω φωτιά, καίω
άθος[34] ουσια αρχαία αίθος στάχτη
παίζω ρήμα αρχαία παίω κτυπώ
απολλυμάρι ουσια αρχαία απόλλυμι πτώμα
ξόδι[35] ουσια αρχαία ἐξόδιον κηδεία
ξενικός επίθε αρχαία ξενικός ο ξένος, από ξένη γη
αλαργινός επίθε Λατινική largus μακρινός
αλαργεύω ρήμα Λατινική largus απομακρύνομαι
μολάρω - έρνω ρήμα Ενετική molar φεύγω
μολαριτός μετοχ Ενετική molar λυμένος (από δεσμά)
πάντης[36] σύνδε μεσαιωνική Κρητική μήπως
θο, όθε πρόθε αρχαία όθεν προς
αμάλαγος[37] επίθε αρχαία αμάλακτος αγνός, άθικτος, ανέπαφος
μολεύω ρήμα μεσαιωνική Κρητική ατιμάζω, μολύνω
ξεκρίνω ρήμα αρχαία ξε-κρίνω ξεχωρίζω
ξεβγάνω[38] ρήμα μεσαιωνική Κρητική σκοτώνω
αρναούτης επίθε Τούρκικο arnaut ατημέλητος

Παραπομπές

  1. Le Répertoire de la linguasphère. Index des langues et communautés linguistiques.
  2. Hammarström, Harald. Forkel, Robert. Haspelmath, Martin και άλλοι., επιμ. (2016). «{{{name}}}». Glottolog 2.7. Jena: Max Planck Institute for the Science of Human History. http://glottolog.org/resource/languoid/id/cret1244. 
  3. Ερωτόκριτος (Α 849) «Θωρώ εξαναγιαγείρανε κ' ήρθαν τα περασμένα»
  4. Ερωτόκριτος (Β 1557) «Ωσά γεράκι όντε χυθεί, κι από ψηλά ξανοίγει»
  5. Απόκοπος (486) «και ως από λόγου μας γραφές αυτές βάστα μετ' έσου, από τον Άδη το πικρό και βλέπε μη σου πέσου.»
  6. Ερωτόκριτος (Δ 1046) «τίνος εκόπη η κεφαλή, τίνος το στήθι ενοίχτη·»
  7. Ερωτόκριτος (Α 1460) «Ωσά θωρώ, μπλιό δε γρικάς λογαριασμό κιανένα»
  8. Ερωτόκριτος (Β 1596) «και πώς κατέχω τ' άρματα, θαρρώ να μη σ' αρέσει»
  9. Ερωτόκριτος (Α 1986) «και γιατρικά πολλώ λογιώ πέμπει να του γυρεύγει.»
  10. Απόκοπος (138) «εκ τους εθάψαν εις την γη κ' επέψαν εις τον Άδη;»
  11. Eρωτόκριτος (Β 1879) «Πόνο μεγάλο του'δωκε, μα δεν τονε σαλεύγει»
  12. Ερωτόκριτος (Α 1307) «O Kύρης, να τηνε θωρεί να ν' έτσι αποδομένη, ασούσουμη κι ανέγνωρη, χλομή και μαραμένη»
  13. Ερωτόκριτος (Β 95) «Ήρθεν η ώρα, κι ο Kαιρός ήφτασε και σιμώνει»
  14. Ερωτόκριτος (Α 1124) «ουδ' οι καρδιές συβάζουνται, μηδέ τα μάθια μοιάζουν,»
  15. Απόκοπος (210) «Kυρά, και ίντα σε φελά να κάθεσαι στο σπίτι, και να 'σαι εις τα σκοτεινά, σαν όρνιθα στην κοίτη;»
  16. Ιλιάδα (Β 459) «των δ', ως τ' ορνίθων πετεινων εθνεα πολλά»
  17. Ιλιάδα (Α 41) «ταύρων ἠδ᾿ αἰγῶν, τὸ δέ μοι κρήηνον ἐέλδωρ·»
  18. Οδύσσεια (Ε 403) «είλυτο δε πανθ άλός άχνη», Ιλιάδα (Δ 426) «Ως δ΄ ότε κύμα θαλάσσης μεγάλα βρέμει, αμφί δε τ`άκρας κυρτόν εόν κορυφούται, αποπτύει δ αλός άχνην»
  19. Ερωφίλη (Β 22) «γιατί καλιά δεν είναι ο γείς τίβοτση απο τον άλλο»
  20. Ερωτόκριτος (Δ 1415) «Πολλώ λογιώ αθιβολές αλλήλως τως ελέγαν»
  21. Ερωφίλη (πρόλ. 75) «το ψές εδιάβει, το προχθές πλειό δεν ανιστοράται»
  22. Ερωτόκριτος (Γ 1380) «κι ουδέ ν' απλώσω μου'δωκες σκιάς το δακτύλι μόνον.»
  23. Ερωτόκριτος (Γ 843) «T' άλλα φαριά και τ' άρματα ας είναι εις την εξά σου»
  24. Ερωτόκριτος (Α 621) «Mα ουδέ τα ξόμπλια τ' ακριβά, μηδέ ψιλότης γράμμα,»
  25. Κώδικας της Γόρτυνας – VI 4, 9, 7, 35; X 28, 29 (Ο σύνδεσμος ‘’μήδε’’ της κρητικής διαλέκτου με ακριβώς τη ίδια σημασία)
  26. Ερωτόκριτος (Β 288) «νύχτα και μέρα πολεμά, ποτέ ντου δε μανίζει»
  27. Ερωτόκριτος (Ε 579) «Tούτο το μάκρος του καιρού, σιμά στο Δακτυλίδι,»
  28. Eρωτόκριτος (Ε 1382) «η Xώρα όλη ενεγάλλιασε, ποθές δεν είχε πρίκα.»
  29. Ερωτόκριτος (Ε 514) «κ' είχε την πρίκα, να θωρεί, πού θέτει, πού κοιμάται»
  30. Eρωτόκριτος (Α 759) «Kαι απονωρίς στη κλίνη του ήθετε και κοιμούνταν»
  31. Ιλιάδα (Ω 272) «πέζη επί πρώτη»
  32. Ριζίτικα, Αγριμία κι αγριμάκια μου, στίχος 5, «Γκρεμνά 'ναι εμάς οι τόποι μας, λέσκες τα χειμαδιά μας»
  33. Ερωτόκριτος (Α 90) «μέσα η καρδιά του ελάμπανε, τα σωθικά εκεντούσα'.»
  34. Ερωτόκριτος (Β 254) «καίγεται, κι άθος γίνεται, και πάλι ξανανιώνει.»
  35. Ερωφίλη (πρόλ. 84) «και αρπώ νυφάδες και γαμπρούς, γέροντες και κοπέλια, και κάνω ξόδια τσι χαρές και κλάυματα τα γέλια»
  36. Ερωτόκριτος (Ε 613) «Kαι πάντης μη, όντε το κακό γενεί, κ' οι πονεμένοι»
  37. Ερωτόκριτος (Γ 1130) «Kι όρκο φρικτό ν' αμνόξομε και πάντα να κρατούμε, τον Πόθο μας αμάλαγο, ό,τι Kαιρό κι α' ζούμε.»
  38. Απόκοπος (207) «Nα τες κινήσουν πολεμούν, να τες ξεβγάλουν πάσχουν»

Πηγές

  • Όμηρος (8ος αιώνας π.Χ), Ιλιάδα 
  • Όμηρος (8ος αιώνας π.Χ), Οδύσσεια 
  • Κορνάρος, Βιτσέντζος (1590-1610), Ερωτόκριτος 
  • Χορτάτσης, Γεώργιος (1595), Ερωφίλη 
  • Μπεργαδής (1519), Απόκοπος 

Διαβάστε επίσης

  • Χαραλαμπάκης, Χριστόφορος (2001). Κρητολογικά μελετήματα: Γλώσσα, λογοτεχνία, πολιτισμός. Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης. 
  • Κοντοσόπουλος, Ν. Γ. (2006). Γλωσσικός άτλας της Κρήτης: Γενική εισαγωγή και διαλεκτολογικοί χάρτες. Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης. 

Εξωτερικοί σύνδεσμοι